Wijsbegeerte 2012

Hersenen zijn hot. Nieuwe scanners en snellere computers geven een steeds beter beeld van de werking van het zenuwstelsel. Op nanoschaal wordt de chemie van individuele zenuwcellen ontrafeld, op evolutionaire schaal groeit ons inzicht in de ontwikkeling van de diverse hersenfuncties.

Mijn brein en ik. Oefeningen in de neurofilosofie

Hersenen zijn hot. Nieuwe scanners en snellere computers geven een steeds beter beeld van de werking van het zenuwstelsel. Op nanoschaal wordt de chemie van individuele zenuwcellen ontrafeld, op evolutionaire schaal groeit ons inzicht in de ontwikkeling van de diverse hersenfuncties. De razendsnelle groei van onze kennis van het brein wekt hooggespannen verwachtingen. Volgens velen staan we zelfs op het punt om eindelijk de geheimen van de menselijke geest te ontraadselen. Wat betekenen deze ontwikkelingen in de neurowetenschap voor ons begrip van de mens als denkend en handelend wezen, voor onze opvatting van bewustzijn, verantwoordelijkheid, vrije wil en persoonlijke identiteit? Moeten we ons zelfbeeld aanpassen? Kan de psychologie worden afgeschaft en worden vervangen door hersenonderzoek? Moeten we de ethiek herzien, moet ons beeld van de wereld op de schop, moeten we het onderwijs aanpassen aan de eigenaardigheden van het puberbrein? In deze collegereeks plaatsen we filosofische kanttekeningen bij de neurohype. 


Globale indeling van de colleges

Het LAPP-Top van Wijsbegeerte bestaat uit acht colleges op donderdagmiddag (15-17 uur): 2 febr, 9 febr, 16 febr, 8 mrt, 15 mrt, 22 mrt, 29 mrt en 12 apr. Zalen worden tijdig bekend gemaakt. De colleges worden verzorgd door Dr. Jan Sleutels van het Instituut voor Wijsbegeerte, Universiteit Leiden, in samenwerking met een aantal gastdocenten.

College I (donderdag 2 februari 2012, 15.00-17.00 uur)
Waar ben ik?: Aan de hand van een gedachtenexperiment van Daniel Dennett (het SF-achtige artikel ‘Where am I?’) bespreken we de vraag waar je bewustzijn zich eigenlijk bevindt. In je brein, in je lichaam? Of zou het ook elders kunnen zijn?  

College II (donderdag 9 februari 2012, 15.00-17.00 uur)
Is de geest een hersenschim?: Al tientallen jaren pepert de Amerikaanse filosoof Paul Churchland ons in dat het alledaagse zelfbeeld van de denkende, voelende en willende mens een dwaling is. De laatste jaren krijgt hij steeds meer bijval, o.a. van Nederlandse wetenschappers zoals Dick Swaab (Wij zijn ons brein, 2010) en Victor Lamme (De vrije wil bestaat niet, 2010). “Het idee dat het ‘ik’ bepaalt wat we doen is meer dan een illusie. Het is een regelrechte vergissing,” zegt Lamme. Maar kunnen we ons de eliminatie van het ‘ik’ permitteren?  

College III (donderdag 16 februari 2012, 15.00-17.00 uur)
Is de wereld een schepping van je hersenen?: De Britse neuropsycholoog Chris Frith (Making up the mind, 2007) legt glashelder uit dat we niet de wereld zelf ervaren, maar een model ervan dat gemaakt wordt door onze hersenen. Van de vele hallucinaties en fantasieën die de hersenen voortbrengen, noemen we er één ‘de werkelijkheid’. Wat moeten we denken van deze opvatting?  

College IV (donderdag 8 maart 2012, 15.00-17.00 uur)
Weten mijn hersenen al van tevoren wat ik wil?: Allerlei proeven lijken erop te wijzen dat je hersenen al weten wat je zult gaan doen nog voordat je bewust een beslissing hebt genomen. Volgens Benjamin Libet lopen de hersenen 300ms voor op het bewustzijn. Hoe moeten we deze experimenten uitleggen, en welke gevolgen hebben zij voor ons idee van de vrije wil?  

College V (donderdag 15 maart 2012, 15.00-17.00 uur)
Bepalen je hersenen wat goed en kwaad is?: Onderzoek met fMRI-scanners brengt verschillende neurale systemen in kaart die betrokken zijn bij morele oordelen. Naast een ‘emotioneel’ systeem dat snel reageert maar weinig nauwkeurig is, is er ook een ‘deliberatief’ systeem dat veel trager werkt maar dat flexibel en nauwkeurig kan inspelen op allerlei verschillende situaties. Al naar gelang het ene of het andere systeem wordt aangesproken oordeel je anders over morele kwesties. Dat zie je terug in reacties op zogeheten ‘dubbel-effect’ dilemma’s? Mag je iemands leven opofferen (het ene effect) wanneer daarmee meerdere levens gered worden (het andere effect)? Het antwoord blijkt af te hangen van het neurale systeem dat door de vraag wordt aangesproken. Heeft neuroethiek de toekomst?  

College VI (donderdag 22 maart 2012, 15.00-17.00 uur)
Kun jij het helpen dat je laks en kortzichtig bent?: Pubers genieten bijzondere belangstelling van hersenonderzoekers, o.a. de Leidse ontwikkelingspsycholoog Eveline Crone (Het puberende brein, 2010). Als je weet dat de menselijke hersenen pas na hun 20e volgroeid zijn, vallen allerhande eigenaardigheden in het gedrag van jongeren op hun plaats. De prefrontale cortex, bijvoorbeeld, die een hoofdrol speelt bij de planmatige inrichting van gedrag, is bij tieners gewoon nog niet ‘af’; geen wonder dat zij slecht voor hun eigen agenda zorgen. Moeten we rekening houden met puberbreinen, en zo ja, op welke manier? Moeten we bijvoorbeeld het onderwijs aanpassen aan hun eigenaardigheden? En wanneer ben je ‘af’?  

College VII (donderdag 29 maart 2012, 15.00-17.00 uur)
Is computeren slecht voor je hersens?: Je hersenen zijn plastisch; zij plooien zich naar je omstandigheden en je kunt ze op allerlei manieren trainen, net zoals de rest van je lichaam. De laatste jaren gaan er stemmen op dat de moderne Westerling zijn hersenen ernstig tekort doet. Vooral jongeren, met hun eenzijdige digitale dieet van games, Google en Facebook, zouden hun hersenen op de verkeerde manier gebruiken, met alle gevolgen van dien. Use it or loose it! We bespreken het verband tussen brein en techniek aan de hand van de Britse filosoof Andy Clark, volgens wie de mens van nature een cyborg is.  

College VIII (Donderdag 12 april 2012, 15.00-17.00 uur)
Of zit het toch niet tussen je oren?: Tientallen jaren beheerste de computermetafoor het denken over de menselijke geest, nu is het de beurt aan het brein. Maar beide trends slaan de plank faliekant mis, zo betoogt de Amerikaanse filosoof Alva Noë (Out of our heads, 2009). We sluiten af met diens kanttekeningen bij de neurohype.  

SLU's, motivatiebrief, toelating

Meer informatie
In de komende maanden komt een website beschikbaar met meer informatie om je te oriënteren op het onderwerp, waaronder enkele links naar films en documentaires die bij de colleges zullen worden gebruikt. URL: http://www.dassein.com/lapptop2012  Studiemateriaal Deelnemers krijgen toegang tot een digitale reader met teksten (Engels en Nederlands).  Studielast Het aantal studielasturen voor deze cursus bedraagt 25, verdeeld over 16 uur college en 9 uur voorbereiding.

Studiemateriaal
Aan de deelnemers wordt een reader met teksten beschikbaar gesteld (Engels en Nederlands); in beginsel worden de teksten digitaal aangeboden via de genoemde website.

Studielast
Het aantal studielasturen voor deze cursus bedraagt 25, verdeeld over 12 uur college en 13 uur voorbereiding.

Motivatiebrief 
Geef in max. 200 woorden een antwoord op één van de acht vragen die hierboven worden gesteld. 

 
Laatst Gewijzigd: 27-09-2011